De telescopen

Een sterrewacht is zijn telescopen: de instrumenten in de koepels maken van een mooi gebouw een plek waar je écht naar de sterren kijkt. Die van de Oude Sterrewacht hebben een lange geschiedenis - en ze kijken nog steeds mee.

De collectie

De Oude Sterrewacht beschikt over een bijzondere collectie historische telescopen en astronomische instrumenten. Ze vertellen samen het verhaal van bijna twee eeuwen sterrenkundig onderzoek in Leiden. Sommige instrumenten werden gebruikt om de posities van sterren nauwkeurig te bepalen, andere om dubbelsterren te bestuderen, de helderheid van sterren te meten of de hemel fotografisch in kaart te brengen.

De collectie omvat vier historische telescopen en een meridiaankijker. Daarnaast beschikt de Sterrewacht over een moderne heliostaat, waarmee bezoekers de zon kunnen bekijken.

Die instrumenten zijn geen museumstukken: de vereniging houdt ze werkend en kijkt er regelmatig mee. Hout, messing en handgeslepen optica vragen om zorgvuldig onderhoud - het werk daarachter staat beschreven op de pagina Onderhoud.

Zesduims refractor - Kleine koepel

De Zesduims refractor was de eerste volwaardige telescoop van de Leidse Sterrewacht. De naam verwijst naar de diameter van het objectief: ruim 16 centimeter, met een brandpuntsafstand van 225 centimeter. Kaiser bestelde de kijker kort na zijn aanstelling als directeur in 1837 bij de firma Merz uit München.

Op de ochtend van 18 oktober 1838 werd de telescoop geïnstalleerd in de toren van het Academiegebouw aan het Rapenburg; in het jaarverslag van 1838 beschreef Kaiser enthousiast hoe de firma Merz het instrument bezorgde en installeerde. De kijker stond op een houten opstelling en draaide om een uuras die naar de poolster was gericht; een uurwerk liet hem een object aan de hemel volgen. Mede dankzij de later nageleverde micrometer van Airy heeft Kaiser met deze kijker zeer nauwkeurig waarnemingen gedaan.

De Zesduims refractor met houten kijkerbuis staat opgesteld in de koepel
De Zesduims refractor in de kleine koepel.

Na 23 jaar dienst aan het Rapenburg verhuisde deze oudste telescoop in 1861 naar het nieuwe observatorium en werd daar geplaatst in de zuidelijke koepel, waar hij nog altijd staat, inmiddels op een metalen voetstuk en elektrisch aangedreven. Tijdens de jongste renovatie van de sterrenwacht (2009 tot 2011) is de kijker door de Leidse Instrumentmakers School (LIS) geheel gereviseerd.

Tienduims refractor - Grote koepel

In 1885 kocht de toenmalige directeur H.G. van de Sande Bakhuyzen de Tienduims refractor aan, waarvan het objectief een diameter heeft van ruim 26 centimeter en een brandpuntsafstand van 400 centimeter. De telescoop is gebouwd door de firma Repsold & Söhne in Hamburg. Het objectief bestelde Van de Sande Bakhuyzen echter bij Alvan Clark & Sons in de Verenigde Staten, in die tijd wereldberoemde optici.

Alvan Clark & Sons maakte 's werelds grootste objectieven: het 30 inch-objectief (76 centimeter) voor de Pulkova-sterrenwacht bij Sint Petersburg, een exemplaar van 36 inch (91 centimeter) voor de Lick Observatory in Californië en, nog altijd de grootste, het 102 centimeter (40 inch) objectief van de Yerkes Observatory in Wisconsin.

De kijker werd geplaatst in de noordelijke grote koepel boven de hoofdingang, waar tot dan toe de nog door Kaiser aangeschafte Zevenduims (18 centimeter) refractor stond. Die oudere telescoop is in 1920 naar de Bosscha Sterrenwacht in Lembang op Java gegaan.

De tienduims refractor staat in de houten grote koepel
De tienduims refractor in de grote koepel.

De Tienduims was vooral bedoeld voor het visueel waarnemen van dubbelsterren. Evenals de Zesduims in de kleinere zuidelijke koepel volgt de kijker objecten aan de hemel, elektrisch aangedreven, in een zogenaamde Duitse opstelling.

Astrofotograaf refractor - Fotografische toren

In 1887 kwam in Parijs een internationale conferentie bijeen met de intentie om de hemel fotografisch in kaart te brengen: het Carte du Ciel-project, waaraan uiteindelijk 18 sterrenwachten, verspreid over de hele wereld, meewerkten. Als standaardkijker werd een astrograaf voorgeschreven: een telescoop waarmee men na 30 minuten belichten een foto op glasplaat verkreeg die 4 vierkante graden besloeg. Voor het doel van het project zouden in totaal 20.600 foto's nodig zijn.

Tot halverwege de twintigste eeuw zijn er bijdragen geleverd, maar het project is niet afgerond. Niettemin is er een indrukwekkende erfenis en wordt er nog steeds gedigitaliseerd. Het project heeft ook geleid tot de oprichting van de Internationale Astronomische Unie (IAU) in 1919.

Van de Sande Bakhuyzen voelde er veel voor om een astrograaf in Leiden te krijgen, maar stelde andere eisen. Zijn bestelling gold een iets groter objectief en een veel grotere brandpuntsafstand. Daarmee verkreeg hij foto's met een hogere resolutie, bedoeld voor het meten van parallaxen en eigen beweging van sterren.

Deze Leidse versie, de Astrofotograaf refractor genoemd, werd gebouwd en in 1897 geleverd door Gautier, met lenzen van hun vaste compagnon, de gebroeders Henry. Het is een dubbele refractor in een vierkante buis: de fotografische refractor met een opening van 34 centimeter en een volgkijker met een opening van 15 centimeter, beide met een brandpuntsafstand van 524 centimeter. De buis is gevat in een Engelse vorkmontering, waardoor de kijker heel handelbaar is, doch beperkt bij het naderen van de hemelpool.

Aangezien de kijker primair bedoeld was voor fotografie op glasplaten en die functie niet meer relevant is, terwijl het visueel waarnemen met de hoofdkijker veel potentie heeft, heeft de Werkgroep een modificatie aangebracht. De oorspronkelijke cassette kan optioneel worden vervangen door een oculairhouder, die tevens kan worden benut voor digitale fotografie. In deze modificatie moest daartoe ook een kleurcorrector worden verwerkt, aangezien de optiek op de speciale gevoeligheid van de glasplaten was ingesteld.

De waarneemtoren van de fotografische refractor moest in 1957 wijken voor het Astrogebouw en is toen op de huidige plaats gebouwd.

De fotografische toren: een ronde bakstenen toren met koepel en een spectrum-fries aan de gevel
De huidige fotografische toren, gebouwd in 1957.

Zundermanreflector - Heliometertoren

De Zunderman-telescoop ontleent zijn naam aan H. Zunderman, destijds chef-instrumentmaker van de sterrewacht. Onder zijn leiding is de telescoop in de werkplaats op de Leidse Sterrewacht gebouwd en voorzien van een foto-elektrische sensor om helderheden van sterren te meten in verschillende kleuren. De telescoop is in 1947 opgeleverd; met deze helderheidsmetingen is Walraven op de sterrenwacht begonnen.

De telescoop was oorspronkelijk ontworpen om de directe omgeving van de aarde in ons Melkwegstelsel te onderzoeken. Later is de kijker gebruikt om veranderlijke sterren en dubbelsterren waar te nemen.

Het instrument is een reflector: de spiegel heeft een diameter van 46 centimeter en een brandpuntsafstand van 663 centimeter. Oorspronkelijk was het een Newtontelescoop met een brandpuntsafstand van 225 centimeter; voor het werk met een fotometer is hij omgebouwd tot een gebroken Cassegrain-telescoop. Door de korte bouw die een spiegeltelescoop mogelijk maakt is het geheel opgehangen in een vorkmontering.

Historische opname van de Zundermanreflector met instrumenten aan de buis
De Zundermanreflector, gebouwd in de eigen werkplaats van de sterrewacht.

De koepel waarin de telescoop is geplaatst is gebouwd in 1878 en vernieuwd in 1932. Oorspronkelijk was de koepel bedoeld om er de heliometer van Merz op te stellen, en daarom werd de toren ook wel de Heliometertoren genoemd. De heliometer is er echter nooit geplaatst. De toren is ontworpen door het bedrijf van de bekende architect P.J.H. Cuypers.

Meridiaankijker - Entreehal

De meridiaankijker was het hoofdinstrument van de nieuwgebouwde sterrenwacht bij de oplevering in 1861. Het instrument is uitsluitend beweegbaar langs een lijn aan de hemel van precies het noorden, via het punt recht boven de kijker, naar het zuiden. Zo'n lijn heet een meridiaan, vandaar de naam "Meridiaankijker".

Deze kijker heeft een belangrijke rol vervuld in de ontwikkeling van de sterrenkunde, bijvoorbeeld bij het nauwkeurig bepalen van sterposities. Daarnaast heeft het instrument decennialang een belangrijke rol gespeeld in de landelijke tijddienst ten behoeve van de spoorwegen, scheepvaart, marine, telegraaf en burgerlijke tijd.

Daarmee is de meridiaankijker een belangrijk argument geweest voor de totstandkoming van het observatorium. De positie van het gebouw is mede in verband met de opstelling van dit instrument zó gekozen dat de meridiaankijker, aan de Singelzijde van het gebouw, precies op het zuiden was gericht; de hoofdingang staat daardoor op het noorden.

Oorspronkelijk stond de meridiaankijker in de zaal die nu bekendstaat als de Meridiaanlounge. In de jaren vijftig van de vorige eeuw was de rol van de meridiaankijker in de astrometrie uitgespeeld en nam Rijksmuseum Boerhaave de kijker in de collectie op. Op 4 november 2024 is de meridiaankijker op initiatief van de Werkgroep Leidse Sterrewacht teruggekeerd naar de Oude Sterrewacht en opgesteld in de hal bij de hoofdingang.

De heliostaat

De heliostaat is geen historische telescoop, maar het resultaat van een crowdfundingactie in 2015. Het is daarmee ook de nieuwste telescoop die we in het gebouw tentoongesteld hebben.

De telescoop is gemaakt om naar de zon te kijken. Op het dak van de Sterrewacht staat een spiegel op een motor gemonteerd die in equatoriale richting beweegt. Bij goed weer reflecteert deze spiegel de hele dag het zonlicht via een lange buis naar het bezoekerscentrum in de kelder, waar het beeld van de zon wordt afgebeeld op de muur. Het beeld van de zon is grofweg 1,5 meter en de resolutie is goed genoeg om zonnevlekken mee te zien.

De heliostaat staat open op het dak van de Sterrewacht, met de spiegel op een beweegbare montage
De spiegel van de heliostaat op het dak volgt de zon en weerkaatst het licht naar het bezoekerscentrum.

Tijdens zonnige dagen is de telescoop in werking te zien in het bezoekerscentrum (toegang via de Hortus).